|
|
|
ضمير
ضمير كلمه ايست كه جانشين اسم ميشود و بر شش نوع
است:
١ ضميرشخصی
٢ ضمير مشترك
٣ ضمير اشاره
٤ ضمير پرسش
٥ ضميرنامعين
٦ ضمير پيوسته
ضميرشخصی
ضمير شخصی دارای سه شكل مختلف ميباشد: فاعلی، مفعولی و
ملكی.
الف ضمير فاعلی
ضمير فاعلی مستقيم
|
ضمير فاعلی مستقيم |
|||
|
سوم شخص |
دوم شخص |
اول شخص |
|
| á او |
tow
تو ta (سرحدی) |
man
من mon سراوانی |
مفرد |
| á ايشان آنها | šomá شما |
má
ما ammá سرحدی شمالی |
جمع |
Á šot. او رفت
Á šotant. آنها رفتند
ضمير فاعلی غيرمستقيم
áyi
áwán áyán áhán
|
ضمير فاعلی غير مستقيم |
|||
|
سوم شخص |
دوم شخص |
اول شخص |
|
| áyi او |
tow
تو ta (سرحدی) |
man
من mon سراوانی |
مفرد |
| áhán / áwán / áyán (1) ايشان آنها | šomá شما |
má
ما ammá سرحدی شمالی |
جمع |
در اكثر لهجه های بلوچی افعال متعدی در زمانهای گذشته صرف نميشوند و از آنجاييكه ضمير سوم شخص در هر دو حالت مفرد وجمع حرف á ميباشد، جهت متمايزساختن سوم شخص مفرد و جمع از ضماير áyi ، áwán، áhán و áyán استفاده ميشود.
Áyi áp wárt. او آب خورد
Áwán áp wárt. آنها آب خوردند
Áyi šot. سرحدی) او رفت)
Áwán šotant. آنها رفتند
ولی در لهجه سرحدی شمالی كه افعال متعدی در زمانهای گذشته نيز صرف ميشوند، ضمير سوم شخص مفرد و جمع بصورت مستقيم بكار ميروند.
Á áp wárt. او آب خورد
Á áp wártant. آنها آب خوردند
ضمير مفعولی
با افزودن á يا
árá به انتهای ضماير فاعلی ساخته ميشوند.
|
ضمير مفعولی |
|||
|
سوم شخص |
دوم شخص |
اول شخص |
|
| árá / áyiá اورا | tará تورا |
maná
مرا
moná سراوانی |
مفرد |
|
áháná / áwáná / áyáná آنهارا (٢) |
šomárá شمارا |
márá مارا
ammárá سرحدی شمالی |
جمع |
ضمير ملكی
با افزودن ig به انتهای ضماير
فاعلی ساخته ميشوند، مانند manig مال من. صدای
g معمولاً تلفظ نميشود: mani
مال من .
|
ضمير ملكی |
|||
|
سوم شخص |
دوم شخص |
اول شخص |
|
| áyi مال او | tai مال تو | mani مال من | مفرد |
|
áwáni áháni مال آنها (٣) |
šomey مال شما |
mey مال ما ammey سرحدی شمالی |
جمع |
ضماير máig, šomáig و ammáig به meyg, šomeyg و ammeyg و سپس به mey, šomey و ammey تبديل شده اند.
mani ketáb كتاب من
áyi ketábán كتابهای او
áwáni ketábán كتابهای آنها
áháni ketábán كتابهای آنها
Á ketáb manig ent. آن كتاب مال من است
ضمير ملكی مضاعف
maniey ,maniáni
|
(mani) ضمير ملكی مضاعف |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | mani ٤ | maniá / maniárá | maniey |
| جمع | mani / manián | maniáná | maniáni |
Tai patluney rang espít ent, bale maniey syáh ent. رنگ شلوار تو سفيد ولی رنگ شلوار من سياه است
ضمير ملكی سراوانی
ضمير ملكی سراوانی همانند فارسی با استفاده از كسره اضافه ساخته ميشود. مثال:
ketáb-e áyi كتاب او
ketábán-e má كتابهای ما
ketábán-e áyán
كتابهای آنها
|
ضمير ملكی سراوانی |
||
| čí áyi مال او | čí tow مال تو | čí mon مال من |
|
مال آنها čí áyán |
čí šomá مال شما | čí má مال ما |
Á ketáb čí mon ow . آن كتاب مال من است
ضمير اول شخص جمع
|
ضمير شخصی ( اول شخص جمع) |
||||
| ملكی | مفعولی | فاعلی | ||
|
čí mátow مال من و تو |
mátará من و تو را |
mátow سراوانی) من و تو) |
Inclusive |
مثنی |
|
čí mášomá مال ما و شما mešmey |
mášomárá ما و شما را mešmárá |
mášomá سراوانی ما و شما mešmá |
Inclusive |
جمع |
|
čí má سراوانی مال ما ammey / mey |
márá ما را |
má ما |
Exclusive |
|
|
čí máwat |
máwatá | سراوانی máwat |
Excl. emphatic |
|
ضمير انعكاسی wat
|
ضمير انعكاسی |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد / جمع | wat خود |
watá / watárá خود را |
wati |
Áyi wat tahnaká šot. او خودش به تنهايی رفت
Áyi watá / watárá ádínkey tahá dist. او خودش را در آينه ديد
Áyi wati sangatáná ša wat delgir kort. او دوستانش را از خودش رنجيده ساخت
Áyi wati sangatáná ša wat delgiri kort. برای تاكيد فاعل ) او دوستانش را از خودش رنجاند delgiri در i )
Áyiá wati sangat ča wat delgir kort. مكرانی) او دوستش را از خودش رنجيده ساخت )
Áyiá wati sangat ča wat delgir kortant. مكرانی) او دوستانش را از خودش رنجيده ساخت)
ضمير خود jend
|
jend ضمير |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | jend | jendá / jendárá | jendey |
| جمع | jend | jendáná | jendey |
Áyi jend yaht. او خودش آمد
Mey jend šoteyn. ما خودمان رفتيم
Man áyi jendá(rá) dist. من خودش را ديدم
Má áwáni jendáná dist. ما خودشان را ديديم
Áyi jendey brátá gwašt. برادر خودش گفت
Áyi jendey brátán gwašt. برادرهای خودش گفتند
ضمير اشاره (نزديك)
|
ضمير اشاره (نزديك) سراوانی |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | (i)ši اين | (i)šiyá / šerá اين را | (i)šiey مال اين |
| جمع | (e)šán اينها | (e)šáná اينهارا | (e)šáni مال اينها |
|
ضمير اشاره (نزديك) ساير لهجه ها |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | íš اين | íšá / íšárá اين را | íši مال اين |
| جمع | íšán اينها | íšáná اينهارا | íšáni مال اينها |
ضمير اشاره (دور)
|
ضمير اشاره (دور) |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | á
/áyi
او، آن |
árá
/ áyiá آن را ، او را |
áyi مال او، مال آن |
| جمع | á / áhán
áyán
áwán
آنها |
áháná
áyáná
áwáná آنها را |
áháni
áwáni
áyáni مال آنها |
|
ضمير پرسش |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | key چه كسی | keyá / keyárá ٥ چه كسی را | keyi ٦ مال چه كسی |
| جمع | keyán چه كسانی | keyáná چه كسانی را | keyáni ٧ مال چه كسانی |
Key
yaht. چه كسی آمد
Key
átk. (چه كسی آمد (مكرانی
Ta keyrá
dist. تو چه كسی را ديدی
Tow keyá
dist.
(تو چه
كسی را ديدی
(مكرانی
Á ketáb keyi (ki) ent. آن كتاب مال چه كسی است
|
ضمير پرسش |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | čí چه | číá / číárá چه را | číey مال چه |
| جمع | číán | číáná | číáni |
|
ضمير پرسش |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | kojám ٨ كدام | kojámiá / kojámárá كدام را | kojámiey مال كدام |
| جمع | kojámán كدام ها | kojámáná كدام ها را | kojámani مال كدام ها |
|
ضمير نامعين |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | pláni فلانی | plániá / plániárá فلانی را | plániey مال فلانی |
| جمع | plánián فلانی ها | plániáná فلانی هارا | plániáni مال فلانی ها |
|
ضمير نامعين |
|||
|
فاعلی |
مفعولی |
ملكی |
|
| مفرد | yakkí يكی | yakkíá
/ yakkíárá يكی را |
yakkíey مال يكی |
| مفرد | degarí ديگری | degaríá
/ degaríárá ديگری را |
degaríey مال ديگری |
ضمير پيوسته به انتهای ريشه فعل يا به پايان اسمی
افزوده ميشود تا از آن معنی خاصی بدست آيد.
|
ضمير پيوسته |
|||
| اول شخص | دوم شخص | سوم شخص | |
| مفرد | on | et | i |
| جمع | en |
o ٩ |
eš |
حالتهای ضمير پيوسته
الف-
ضمير پيوسته در حالت مفعولی
مفعول مستقيم در جمله حذف شده و بجای آن ضمير پيوسته به انتهای فعل افزوده ميشود.
مثلاً در جمله زير مفعول árá حذف و بجای آن ضمير
i به انتهای فعل اضافه شده است:
Árá gendin اورا می بينم ------> Gendini می بينم اش
Genditon می بيندم Gendinet می بينم ات Gendanten می بينندمان
Gendino می بينم اتان Gendineš می بينم اشان Genditeš می بيند اشان
ب- ضمير پيوسته در حالت فاعلی
فاعل جمله حذف شده و بجای آن ضمير پيوسته به انتهای مفعول (مستقيم/غيرمستقيم) افزوده ميشود، مثال:
Áyi ketábá ša samad gept. او كتاب را از صمد گرفت
1- ketábá ša samadi gept. كتاب را از صمد گرفت
2- ketábi ša samad gept. كتاب را از صمد گرفت
در اكثر لهجه ها پس از حذف فاعل (زمانهای گذشته)، ضمير پيوسته به مفعول می چسبد بجز
لهجه "سرحدی شمالی " كه ضمير به فعل متصل ميشود، چونكه افعال متعدی در زمانهای گذشته در
اين لهجه صرف ميشوند. بعنوان مثال جمله بالا پس از
حذف فاعل بشكل زير بيان ميشود:
ketábá ša samad gepti. كتاب را از صمد گرفت
ج- ضمير پيوسته در
حالت ملكی
اگر ضمير پيوسته به پايان اسمی افزوده شود مفهوم مالكيت را ميرساند مانند "خانه ام"
geson
|
ضمير پيوسته در حالت ملكی |
|||
| اول شخص | دوم شخص | سوم شخص | |
| مفرد | geson خانه ام | geset خانه ات | gesi خانه اش |
| جمع | gesen خانه امان | geso خانه اتان | geseš خانه اشان |
geson ša bázárá báz dur ent. خانه ام از بازار خيلی دور است
كه معادل است با:
mani ges ša bázárá báz dur ent. خانه من از بازار خيلی دور است
ضمير پيوسته به حرف اضافه
Má gún áyi sohl kort ما با او آشتی كرديم
Má gúni sohl kort. حذف مفعول) باهاش آشتی كرديم)
Gúni sohlen kort. حذف فاعل و مفعول) باهاش آشتی كرديم)
Ayi gún áwán sohl kort او با آنها آشتی كرد
Áyi gúneš sohl kort. حذف مفعول) باشون آشتی كرد)
Gúneš sohli kort. حذف فاعل و مفعول) باشون آشتی كرد)
ضمير پيوسته به قيد
man árá zi dist (من اورا ديروز ديدم (سرحدی
Árá zion dist (ديروزش ديدم (سرحدی
man áyi zik dist (ديروزش ديدم (مكرانی
áyion zik dist (ديروزش ديدم (مكرانی
Áyiá zekion dist ( ديروزش ديدم (سراوانی
Áyi maná údán dist او مرا آنجا ديد
Maná údáni dist مرا آنجايم ديد
ضمير پيوسته به ضمير
Áyi jend yaht خود او آمد
jendi yaht خودش آمد
Áwán keyrá dist آنها كه را (چه كسی را) ديدند
keyráeš dist كه را (چه كسی را) ديدند
Ta čí gwašt تو چه گفتی
číet gwašt چه گفتی
Áwán kojám ketábaná wánt. آنها كدام كتابهارا خواندند
kojám ketábánáeš wánt. كدام كتابهارا خواندند
kojámán(á)eš wánt. كدام ها را خواندند
Áhán kojám ketáb wántant. (آنها كدام كتابهارا خواندند ( مكرانی
kojám ketábeš wántant. كدام كتابهارا خواندند
kojámeš wántant. كدام ها را خواندند
Má watárá tayár kort. ما خودمان را آماده كرديم
watáráen tayár kort. خودمان را آماده كرديم
--------------------------------------------------------------------------------
١
áhán
در مكرانی، áwán
در سرحدی و áyán در سراوانی
٢
áháná
در مكرانی ، áwáná
در سرحدی و áyáná در سراوانی
٣ g معمولاً تلفظ نميشود. áháni
در مكرانی ، áwáni در سرحدی.
٤ mni
٥ keyra
٦ ki
٧ kiyáni, kiáni
٨ kodám, gojám
٩- بندرت بكار
ميرود. در لهجه سراوانی eš
بكارميرود.