|
|
|
فعل متعدی فعليست كه معنی آن بوسيله كلمه ديگری كه
مفعول خوانده ميشود تمام شود، مانند ديدن، زدن. من اورا ديدم ، من كتاب را خواندم.
صرف افعال متعدی (ماضی) در لهجه های مختلف بلوچی متفاوت
ميباشد، بطوركلی ميشود لهجه های بلوچی را به سه گروه شمالی، مركزی و جنوبی تقسيم
كرد.
١ - لهجه های شمالی (سرحدی شمالی) ، فعل متعدی همانند فعل لازم برای تمام اشخاص صرف ميشود.
٢- لهجه های مركزی شامل سرحدی مركزی و جنوبی، سراوانی
و ايرانشهری فعل متعدی صرف نميشود.
٣- لهجه های
جنوبی (مكرانی) فعل به
دو صورت سوم شخص مفرد و جمع صرف ميشود ولی فعل با فاعل درتطابق نيست بلكه مفرد يا
جمع بودن مفعول را نشان ميدهد.
ماضی ساده (فعل متعدی)
لهجه های شمالی
شيوه ساختن: با استفاده از جدول ساختمان فعل ، شناسه شخصی گذشته + بن ماضی = ماضی ساده
|
ماضی ساده (فعل متعدی) مصدر disten "ديدن" ( سرحدی شمالی ) |
|||
|
اول شخص |
دوم شخص |
سوم شخص |
|
| مفرد | man diston من ديدم | ta distey تو ديدی | á dist او ديد |
| جمع | ammá distan ما ديديم | šomá distet شما ديديد | á distant آنها ديدند |
لهجه های مركزی
شيوه ساختن: با استفاده از
جدول ساختمان فعل
،
شناسه شخصی گذشته + بن ماضی = ماضی ساده
شناسه شخصی گذشته برای تمام اشخاص برابر است با
شناسه شخصی سوم شخص مفرد كه تهی ميباشد:
0 + بن
ماضی = ماضی ساده
|
ماضی ساده (فعل متعدی) مصدر disten "ديدن" ( سراوانی ، سرحدی مركزی و جنوبی) |
|||
|
اول شخص |
دوم شخص |
سوم شخص |
|
| مفرد |
man di(st)
من ديدم mon di(st) سراوانی |
ta dist
تو ديدی
tow dist |
áyi dist او ديد |
| جمع | má dist ما ديديم | šomá dist شما ديديد | áyán/áwán dist آنها ديدند |
لهجه های جنوبی (مكرانی)
افعال برای اول و دوم شخص مفرد وجمع همانند لهجه های مركزی صرف نميشوند. برای سوم شخص مفرد وجمع، فعل بصورت ارگاتيو صرف ميشود بدينمعنی كه فعل، جمع يا مفرد بودن مفعول را بيان ميكند. مفعول بصورت مستقيم (بدون هيچ پسوندی) بكار ميرود و فاعل با علامت ارگاتيو á مشخص ميشود. بنابر اين يك جمله ارگاتيو مكرانی به فرم زير ساخته ميشود:
(سوم شخص مفرد يا جمع) فعل + مفعول (بدون پسوند) + (á + فاعل) = جمله ارگاتيو مكرانی
Hassaná
súp
wárt حسن سيب
را خورد
Hassaná
súp
wártant حسن سيبها
را خورد
Áyiá
ketáb
wánt
او كتاب را خواند
Áyiá
ketáb
wántant
او كتابها را
خواند
Gorká
pas
wárt
گرگ گوسفند را
خورد
Gorká
pas
wártant
گرگ گوسفند
ها را خورد
ارگاتيو در لهجه سراوانی و سرحدی
برخلاف لهجه مكرانی كه در فرم ارگاتيو، مفعول بشكل مستقيم و بدون هيچگونه پسوندی ظاهر ميشود و فاعل جمله دارای علامت ارگاتيو á ميباشد در لهجه های سراوانی و سرحدی هميشه مفعول در جمله علامتگذاری ميشود . بنابر اين لهجه های سراوانی و سرحدی ارگاتيو نميباشند هرچندكه فقط در يك مورد خاص فاعل جمله دارای علامت ارگاتيو á ميباشد، آنهم تنها در صورتيكه فعل جمله متعدی (ماضی) است و فاعل، سوم شخص مفرد (به استسثنای á, áyi)، اسم عام و معرفه باشد.
bačak
šot
پسرك رفت
bačaká
gwašt پسرك گفت
morg nešt
پرنده نشست
morgá bál kort پرنده
پروازكرد
هرچند كه "بال كرتن" bál
korten پروازكردن ممكن است در زبانهای ديگر فعل لازم باشد ولی چون در بلوچی
پروازكردن با فعل متعدی "كرتن" korten كردن بكارميرود، فاعل بصورت ارگاتيو بيان
ميشود.
اسامی خاص نيز بشكل ارگاتيو بكارنميروند، مثلاً آگر اكبر كه شغلش معلمی است وقتی با نام
خاص آكبر بكار ميرود فرم ارگاتيو ندارد ولی با نام عام معلم بشكل ارگاتيو بيان
ميشود.
Akbar gwašt.
اكبر گفت
mallemá gwašt.
معلم گفت
-------------------------------------------------------
١ A Study of Ergativity in Baluchi (1989) Farrell, Tim