Masdar

مصدر

مصدر كلمه ايست كه بر انجام كاری يا نسبت حالتی بدون درنظرگرفتن زمان يا شخص دلالت كند، مانند رفتن،گفتن، بردن و آمدن. در بلوچی دو نوع مصدر وجود دارد مصدر حال (مكرانی) و مصدر گذشته (رخشانی).

مصدر حال

مصدر حال در لهجه مكرانی بكارميرود و علامت آن ag ميباشد، مانند kapag "افتادن". با حذف علامت مصدری كلمه ای كه باقی می ماند ريشه حال فعل يا "بن حال" ناميده ميشود.

مصدر حال		بن حال
rawag	رفتن	raw
janag	زدن	jan
kapag	افتادن	kap
warag	خوردن	war
laggag	اصابت كردن	lagg
ostag	برخاستن	ost

مصدر گذشته

در لهجه رخشانی بكاررفته و علامت آن en ميباشد، مانند kapten " افتادن". پس از حذف علامت مصدری كلمه ای كه باقی ميماند ريشه گذشته فعل يا "بن ماضی" ناميده ميشود، زيرا تمام زمانهای گذشته از آن مشتق ميشوند. بن ماضی فعل در بلوچی همانند فارسی با سوم شخص مفرد ماضی ساده يكسان است.

در فارسی فقط مصدر گذشته وجوددارد و مصدر حال اگر هم وجودداشته ازبين رفته است. بعنوان مثال روش، گويش، بينش، كنش، بويش، پرش، جهش، زنش و ... كه اسم مصدر ناميده ميشوند شايد مصدر حال بوده اند. رونده، گوينده، كننده، بوينده، بيننده، پرنده، جهنده، زننده از مشتقات اين مصدرها ميباشند. (١)

مصدر گذشته		بن ماضی	ماضی ساده
šoten	رفتن	šot	رفت
jaten	زدن	jat	زد
kapten	افتادن	kapt	افتاد
wárten	خوردن	wárt	خورد
laggeten	اصابت كردن	lagget	اصابت كرد
ostáten	برخاستن	ostát	برخاست

رابطه بن حال و بن ماضی

گروه اول

كه در آن بن ماضی با افزودن يكی از پسوندهای (t, et, át) به انتهای بن حال ساخته ميشود. اين قاعده برای بيش از نيمی از افعال صدق ميكند. (٢)

مصدر حال -->	بن حال -->	t, et, át -->	بن ماضی -->	en -->	مصدر گذشته
kapag افتادن	kap	kap +t	kapt	kapt+en	kapten
gwapag بافتن	gwap	gwap +t	gwapt	gwapt+en	gwapten
čárag نگاه كردن	čár	čár +et	čáret	čáret+en	čáreten
laggag اصابت كردن	lagg	lagg+et	lagget	lagget+en	laggeten
ostag برخاستن	ost	ost+át	ostát	ostát+en	ostáten

گروه دوم

مصدر حال و مصدر گذشته كاملاً متفاوتند مانند ديدن (gendag, disten) و رفتن (rawag, šoten) .

Man gendán (من می بينم (مكرانی

Man a gendin (من می بينم (سرحدی

Man dist من ديدم

Á rawant (آنها می روند (مكرانی

Á a rawant (آنها می روند (سرحدی

Á šotant آنها رفتند

گروه سوم

بن ماضی شكل تغييريافته بن حال است مانند شدن (barag, borten)، رفتن (٣) (rawag, rapten) و زدن (janag, jaten)

مصدر حال →	بن حال →	→	بن ماضی →	en →	مصدر گذشته
janag زدن	jan	jan -n + t	jat	jat+en	jaten
barag بردن	bar	bar (a→o) +t	bort	bort+en	borten
rawag رفتن	raw	raw (w →p)+t	rapt	rapt+en	rapten

************

مصدر فارسی	مصدر رخشانی	بن ماضی	رابطه بين بن ماضی و بن حال	بن حال	مصدر مكرانی
باختن	báhínten	báhínt	+ t	báhín	báhínag
فرورفتن	boďďeten	boďďet	+ et	boďď	boďďag
بريدن	borreten	borret	+ et	borr	borrag
بردن	borten	bort	(a → o) + t	bar	barag
شدن	buten	but	(aw →u) + t (ow → u) + t (ay → u) + t	baw bow bay	bawag bowag bayag
بازكردن	bújeten	bújet	+ et	búj	bújag
نگاه كردن	čáreten	čáret	+ et	čár	čárag
چراندن	čárínten	čárínt	+ t	čárín	čárínag
چريدن	čareten	čaret	+ et	čar	čarag
تكان دادن	čánďínten	čánďínt	+ t	čánďín	čánďínag
چيدن	četen	čet	(-n) + t	čen	čenag
بوسيدن	čokketen	čokket	+ et	čokk	čokkag
دادن	dáten	dát	(ay → á) + t	day	dayag
نگهداشتن	dášten	dášt	(r → š) + t	dár	dárag
پاره كردن	derreten	derret	+ et	derr	derrag
ديدن	disten	dist	--------	gend	gendag
دزديدن	dozzeten	dozzet	+ et	dozz	dozzag
دوختن	dohten	doht	(úč → oh) + t	dúč	dúčag
دوشيدن	dúšeten	dúšet	+ et	dúš	dúšag
آويزان كردن	dranjeten	dranjet	+ et	dranj	dranjag
قطع كردن	ďaleten	ďalet	+ et	ďal	ďalag
گشتن	gašten	gašt	(rd → š) + t	gard	gardag
گرفتن	gepten	gept	(r → p) + t	ger	gerag
قطع كردن	goďďeten	goďďet	+ et	goďď	goďďag
گريستن	gríten	grít	(-w) + t	gríw	gríwag
باريدن	gwáreten	gwáret	+ et	gwár	gwárag
بافتن	gwapten	gwapt	+ t	gwap	gwapag
گذشتن	gwasten	gwast	(z → s) + t	gwaz	gwazag
گفتن	gwašten	gwašt	+ t	gwaš	gwašag
خنديدن	handet en/ kandeten	handet / kandet	+ et	hand / kand	handag / kandag
گذاشتن	hešten	hešt	(ll → š) + t	hell	hellag
جويدن	jápten	jápt	(aw → áp) + t	jaw	jawag
جويدن	jáeten	jáet	(aw → á) +et	jaw	jawag
زدن	jaten	jat	(-n) + t	jan	janag
سرفه كردن	jakketen	jakket	+ et	jakk	jakkag
افتادن	kapten	kapt	+ et	kap	kapag
كشيدن	kaššeten	kaššet	+ et	kašš	kaššag
كردن	korten	kort	(an →or) + t	kan	kanag
كوبيدن	koťťeten	koťťet	+ et	koťť	koťťag
اصابت كردن	laggeten	lagget	+ et	lagg	laggag
لغزيدن	lagošten	lagošt	+ t	lagoš	lagošag
لرزيدن	larzeten	larzet	+ et	larz	larzag
خواستن	lúťeten	lúťet	+ et	lúť	lúťag
پذيرفتن، تييدكردن	manneten	mannet	+ et	mann	mannag
مكيدن	mečeten	mečet	+ et	meč	mečag
مكيدن	mehten	meht	(č → h) + t	meč	mečag
مردن	morten	mort	(e → o) + t	mer	merag
درگيرشدن	meřeten	meřet	+ et	meř	meřag
ماليدن	mošeten	mošet	+ t	moš	mošag
نشاندن	nádínten	nádínt	+ t	nádín	nádínag
نوشتن	newiseten	newiset	+ et	newis	newisag
برخاستن	ostáten	ostát	(t → tá) +t	ost	ostag
پختن	pakketen	pakket	(č → kk) + et	pač	pačag
	pahten	paht	(č → h) + t
	pohten	poht	(ač → oh) + t
رعايت كردن	pajjeten	pajjet	+ et	pajj	pajjag
گدايی كردن	penďeten	penďet	+ et	penď	penďag
تحمل كردن	pojjeten	pojjet	+ et	pojj	pojjag
فرورفتن	potreten	potret	+ et	potr	potrag
شكستن	prošten	prošt	+ t	proš	prošag
شكاندن	prúšeten	prúšet	+ t	prúš	prúšag
ريختن (لازم)	rehten	reht	(č → h) + t	reč	rečag
ريختن (متعدی)	ríčeten	ríčet	+ et	ríč	ríčag
پروراندن	rúdínten	rúdínt	+ t	rúdín	rúdínag
پاره شدن	sesten	sest	(n → s)+ t	send	sendag
تكان خوردن	soreten	soret	+ et	sor	sorag
تكان دادن	sorínten	sorínt	+ et	sorín	sorínag
سوزاندن	súčíneten	súčínet	+ t	súčín	súčínag
	šapeten	šapet	+ et	šap	šapag
پرت كردن	šánten	šánt	+ t	šán	šánag
شستن	šošten	šošt	(úd → oš) + t	šúd	šúdag
رفتن	rapten	rapt	(w → p) + t	raw	rawag
تازاندن	táčínten	táčínt	+ t	táčín	táčínag
تاختن	tačeten	tačet	+ et	tač	tačag
ترسيدن	torseten	torset	+ et	tors	torsag
ترساندن	torsínten	torsínt	+ t	torsín	torsínag
توانستن	towánten	towánt	+ t	towán	towánag
تركيدن	trakketen	trakket	+ et	trakk	trakkag
تركاندن	trákínten	trákínt	+ t	trákín	trákínag
تركاندن	trakkínten	trakkínt	+ t	trakkín	trakkínag
خواباندن	wápínten	wápínt	+ t	wápín	wápínag
خواندن	wánten	wánt	+ t	wán	wánag
خوردن	wárten	wárt	(a → á)+ t	war	warag
خوراندن	wárínten	wárínt	+ t	wárín	wárínag
خواباندن	wapínten	wapínt	+ t	wapín	wapínag
خوابيدن	wapten waspeten	wapt waspet	(-s)+ t	waps wasp	wapsag waspag
ايستادن	úštáten	úštát	(t → tá) +t	úšt	úštag
ايستاندن	úštaínten	úštaínt	+ t	úštaín	úštaínag
آوردن	yárten	yárt	+ t	yár	yárag
آمدن	yahten	yaht	(áw → ah) + t	yáw	yáwag yáyag
آمدن	yahten	yaht	(áy → ah) + t	yáy	yáwag yáyag

دانستن	zánten	zánt	+ t	zán	zánag
زاييدن	zaten	zat	+ t	za	zaag
زاياندن	zaínten	zaínt	+ t	zaín	zaínag
برداشتن	zorten	zort	(ú → o) + t	zúr	zúrag

	ďáh dáten				ďáh dayag
	seťť korten				seťť kanag
	jopp korten				jopp kanag

---------------------------------------------------------------------

١ امينی. صادق: دستور زبان فارسی
٢ A Course in Baluchi, (Montreal 1969) Barker, A. R. and Mengal, A. K
٣- مصدرگذشته rapten كه درواقع شكل تغيير يافته مصدر حال rawag ميباشد فقط در لهجه سراوانی و سرحدی جنوبی بكارميرود. ساير لهجه ها مصدر گذشته šoten را بكار ميگيرند.