|
|
|
كلمه ايست كه بر انجام كاری يا نسبت حالتی در زمان
گذشته، حال يا آينده دلالت كند، مانند
šotán
"رفتم"، rawán "می روم".
هر صيغه فعل كه بر شخص و زمان معينی دلالت كند از تركيب دو جزء "ماده"
و "شناسه" ساخته ميشود. در بعضی از صيغه ها اجزاء
ديگری چون پيشوند و پسوند نيز به ابتدا و انتهای فعل افزوده ميشود. بنابراين
ساختمان فعل در زبان بلوچی را ميتوان با فرمول زير بيان نمود:
پسوند فعلی + شناسه + ماده + پيشوند فعلی = فعل
ماده
ماده جزئی از كلمه است كه معنی اصلی را در بر دارد
و معمولاً در همه صيغه ها ثابت است مانند
gwašt "گفت"
در
gwaštán
گفتم،
gwaštey
گفتی،
gwašt
گفت،
gwašteyn
گفتيم،
gwašteyt
گفتيد و
gwaštant
گفتند. ماده يا ريشه فعل در بلوچی بر دو نوع است
"ريشه حال" و "ريشه گذشته" كه با حذف علائم مصدری از مصدر حال
(مكرانی) يا مصدر گذشته (رخشانی) ساخته ميشوند،
بعنوان مثال
gwaš
ريشه حال مصدر
gwašag
و
gwašt
ريشه گذشته مصدر
gwašten
ميباشند
پيشوند فعلی
جزئيست كه به اول ماده اضافه ميشود، مانند be "ب" در begwaš بگو.
پسوند فعلی
ضماير پيوسته مانند eš در begwašeš "بگويشان" (به آنها بگو).
شناسه
حرف يا كلمه ايست كه چون به پايان ريشه فعلی افزوده
شود، آنرا بصورت فعل صرف شده درآورده و دارای شخص و زمان باشد.
شناسه بر دو نوع است شخصی و زمانی. "شناسه شخصی" مانند ant
برای سوم شخص جمع در
šotant
"رفتند" و án برای اول شخص مفرد در
šotán
"رفتم". شناسه زمانی مانند ag در
šotagant
" رفته اند" كه بيانگر زمان ماضی نقلی است.
شناسه شخصی + شناسه زمانی = شناسه
شناسه شخصی حال برای اول شخص مفرد و جمع در لهجه های مختلف متفاوت است. سرحدی جنوبی همانند سراوانی و مكرانی شناسه های án و eyn را بكارميگيرد، سرحدی مركزی و شمالی شناسه اول شخص مفرد يكسانی دارند (in) و سرحدی شمالی شناسه های in و an را بكار ميگيرد.
|
شناسه شخصی حال ( سراوانی، مكرانی، سرحدی جنوبی) |
|||
|
اول شخص |
دوم شخص |
سوم شخص |
|
| مفرد | án | ey | (i)t |
| جمع | eyn | eyt |
ant ent سراوانی |
Áyán áp a warent. سراوانی) آنها آب می خورند)
Man a rawán. سرحدی جنوبی) من می روم)
|
شناسه شخصی حال ( سرحدی مركزی و شمالی) |
|||
|
اول شخص |
دوم شخص |
سوم شخص |
|
| مفرد |
in |
ey | (i)t |
| جمع |
eyn an سرحدی شمالی |
eyt et سرحدی شمالی |
ant |
Áwán áp a warant. سرحدی) آنها آب می خورند)
Ammá a rawan. سرحدی شمالی) ما می رویم)
مثال:
|
شناسه شخصی حال |
||
| فارسی | من می خوانم |
ما می خوانيم |
| مكرانی |
man wánán |
má wáneyn |
| سراوانی | mon a wánán | má a wáneyn |
| سرحدی جنوبی | man a wánán | má a wáneyn |
|
سرحدی مركزی |
man a wánin | má a wáneyn |
| سرحدی شمالی | ammá a wánan | |
|
شناسه شخصی گذشته ( سراوانی، مكرانی، سرحدی جنوبی) |
|||
|
اول شخص |
دوم شخص |
سوم شخص |
|
| مفرد | án | ey | ----- |
| جمع | eyn | eyt | ant ent سراوانی |
Áhán šotant (آنها رفتند (مكرانی
Áyán raptent (آنها رفتند (سراوانی
|
شناسه شخصی گذشته ( سرحدی مركزی و شمالی) |
|||
|
اول شخص |
دوم شخص |
سوم شخص |
|
| مفرد |
on |
ey |
----- |
| جمع |
eyn an سرحدی شمالی |
eyt et سرحدی شمالی |
ant |
Ammá neštan.
سرحدی شمالی)
ما نشستيم)
Šomá goštet.
سرحدی شمالی)
شما
گفتيد)
Má nešteyn.
سرحدی مركزی و جنوبی )
ما نشستيم)
Šomá gwašt.
سرحدی مركزی و جنوبی )
شما
گفتيد)
مثال:
|
شناسه شخصی گذشته |
||
| فارسی | من خوابيدم | ما خوابيديم |
| مكرانی |
man waptán |
má wapteyn |
| سراوانی | mon waptán | má wapteyn |
| سرحدی جنوبی | man waptán | má wapteyn |
|
سرحدی مركزی |
man wapton | má wapteyn |
| سرحدی شمالی | ammá waptan | |
ساختمان فعل در زبان بلوچی
شناسه شخصی + شناسه زمانی + ريشه فعل + پيشوند فعلی = فعل
|
جدول ساختمان فعل در زبان بلوچی |
||||
| شناسه شخصی | شناسه زمانی | ريشه فعل | پيشوند فعلی | زمان |
| شناسه شخصی حال | --- | بن حال | (a) | حال ساده |
| شناسه شخصی حال | --- | بن حال | be | حال التزامی |
| اول و دوم شخص جمع | --- | بن حال | be | امری |
| اول و دوم شخص جمع | --- | بن حال | ma | فعل نهی |
| شناسه شخصی گذشته | --- | بن ماضی | --- | ماضی ساده |
| شناسه شخصی گذشته | --- | بن ماضی | (a) | ماضی استمراری |
| شناسه شخصی گذشته | ag | بن ماضی | --- | ماضی نقلی |
| شناسه شخصی گذشته | ag | بن ماضی |
(a) |
ماضی نقلی استمراری |
| شناسه شخصی گذشته |
at(agat) |
بن ماضی | --- | ماضی بعيد |
| شناسه شخصی گذشته |
ín |
بن ماضی | be | ماضی التزامی |